Jak dbać o zieleń miejską? - porady Infor.pl

W marcu i maju 2010 r. na portalu Infor.pl ukazała się seria artykułów dr Hanny Sztrantowicz, zajmującej się m.in. zrównoważonym rozwojem środowiska. Dzięki uprzejmości redakcji portalu zamieszczam skrót informacji zawartych w serii publikacji.

Estetyka przestrzeni miejskiej jest tworzona m.in. przez zieleń miejską, o której jakość na podstawie prawa powinna dbać gmina. Mroźna zima i ulewna wiosna pokazały w jak złym stanie są często rośliny.

Jak dobierać zieleń dla miasta?
Uzupełniając powstałe straty wśród drzew i krzewów zarządcy „zieleni miejskiej” powinni dobierać odpowiednie gatunki mając na względzie wymagania środowiskowe roślin takie jak:
  • odporność na niskie temperatury – Polska podzielona jest na 5 stref mrozoodporności biegnących z północy na południe: pas całego wybrzeża i wzdłuż Odry: strefa minus 15/ 17 º C; od Odry do linii Wisły: strefa minus 20,5/ 17,8º C; od Wisły na wschód: strefa minus 23,3/20,6º C. Przy gatunkach podawane są informacje o najniższej temperaturze powietrza jaką dana roślina może znieść, przy zachowaniu optymalnych dla niej warunków wzrostu na przestrzeni całego roku.
  • odporność na okresową suszę – tereny przeznaczone pod nasadzenia w miastach głównie pasy wzdłuż ulic czy małe zieleńce mają prawie przez cały rok przesuszone podłoża. Spowodowane to jest faktem, że centra miast mają w ciągu całego roku wyższą temperaturę powietrza, zaś miąższość podłoża (gleba) jest mała i mocno zdegradowana a pod terenami zieleni często ciągnie się podziemna infrastruktura powodująca osuszanie podłoża.
  • odporność na lekkie zasolenie gleby – zasolenie gleb w miastach głównie wzdłuż ciągów komunikacyjnych jest duże. W trakcie sezonu zimowego na ulice największych miast w Polsce wysypuje się od kilku do kilkunastu tysięcy ton soli (chlorek sodu, chlorek wapnia).
  • odporność na zanieczyszczenie powietrza – głównie związane ze spalaniem paliw


Zestawienie najlepszych drzew i krzewów
Do obsadzania ulic, parków, miejskich skwerów, osiedli mieszkaniowych, terenów rekreacyjnych , przemysłowych, handlowych nadają się głownie:
(gatunek - odporność na zasolenie / suszę / zanieczyszczenie powietrza)
Drzewa:
Klon polny: + + +
Klon pospolity: + + -
Klon tatarski: + + +
Brzoza brodawkowa: - + -
Jesion wąskolistny: + - +
Jesion wyniosły: + - +
Iglicznia trójciernista: + + +
Wiśnia (wszystkie gatunki): + - +
Platan klonolistny: + + +
Topola czarna: + - +
Topola osika: + - +
Topola biała: + + +
Dąb błotny: + - -
Dąb burgundzki: - + -
Dąb szypułkowy: - + -
Dąb ostrolistny: - + +
Wierzba biała: + + +
Wierzba kaspijska: + - +
Wierzba wawrzynkowa: + - +
Bez czarny: + - +
Jarząb szwedzki: + + +
Jarząb mączny: - + +
Jarząb pospolity: - + +
Głóg pośredni: + + +
Miłorząb japoński: - + -
Sumaki ( wszystkie gatunki): + + +
Bożodrzew gruczołkowaty: - + -
Olsza sercowata: - + +
Surma zwyczajna: - + +
Surma wielkokwiatowa: - + +
Morwa biała i czarna: - + +
Lipa drobnolistna: - + +
Lipa szerokolistna: - + +
Lipa srebrzysta: - + +
Krzewy:
Bukszpan wieczniezielony: + - +
Karagana syberyjska: + + +
Leszczyna pospolita: + + +
Oliwnik wąskolistny: + + +
Tamaryszek drobnokwiatowy: + + +
Tamaryszek czteropręcikowy: + + +
Ketnia syryjska: - + -
Dereń jadalny: + + +
Berberys (wszystkie gatunki): + + +
Budleja (wszystkie gatunki): - + +
Katalpa: - + +
Kolutea ( Moczeniec) południowa: - + +
Dereń (ozdobny): - + +
Perukowiec podolski: - + +
Szczodrzeniec położony: - + -
Szczodrzeniec główkowaty: - + +
Janowiec ciernisty: - + +
Janowiec włosisty: - + -
Bluszcz ( wszystkie gatunki): - + -
Złotokap alpejski: + + +
Ligustr pospolity: + + +
Jaśminowiec wonny: + + +
Pięciornik krzewiasty: + + +
Wiśnia wonna: - + -
Sumak garbarski: + + +
Porzeczka krwista: + - +
Wierzba uszata: + - +
Wierzba iwa: + - +
Bez czarny: + + +
Perukowiec japoński: + + +
Lilak pospolity: - + +
Kalina koralowa: + + +
Kalina hordowina: + + -


Planowanie zieleni miejskiej
rojekty nowych i uzupełniających nasadzeń na ulicach oraz w parkach i zieleńcach powinny być przygotowane docelowo i z wyprzedzeniem. Powinny one zawierać usytuowanie drzew i krzewów na planie terenu oraz uwzględniać ich nazwy gatunkowe. Sadzone do gruntu drzewa powinny spełniać następujące wymagania jakościowe:
  • wysokość min. 3m,
  • obwód pnia nie mniej niż 12 cm ( mierzony na wys. 1,3m),
  • korona prawidłowo ukształtowana na wysokości nie mniejszej niż 2,5m,
  • korona ukształtowana z zachowaniem charakterystycznego dla gatunku i odmiany pokroju, wysokości, szerokości i długości pędów, a także równomiernego rozkrzewienia i rozgałęzienia,
  • materiał musi być zdrowy bez śladów szkodników, uszkodzeń mechanicznych, objawów będących skutkiem niewłaściwego nawożenia i agrotechniki, bez odrostów podkładki poniżej miejsca szczepienia,
  • bryła korzeniowa powinna być dobrze przerośnięta, system korzeniowy dobrze wykształcony, nieuszkodzony, odpowiedni dla danego gatunku, odmiany i wieku rośliny.


Obsadzenia powinny być wykonywane przez firmy dostarczające materiał roślinny lub przez innych wykonawców pod ścisłym nadzorem dostawcy. Nasadzone drzewa powinny być od razu opalikowane - najlepiej trzema kołkami - zabezpieczy to przed wyłamaniami i uszkodzeniami. Po nasadzeniach drzewa i krzewy przez okres około 2 lat powinny być regularnie podlewane. Wypadanie roślin świeżo nasadzonych związane jest głównie z przesuszeniem bryły korzeniowej.


Prawo wspiera zieleń miejską
Duże ubytki zieleni miejskiej związane są też z wydawanymi przez samorządy decyzjami na wycinkę drzew obmarłych, zagrażających ludziom i mieniu oraz drzew kolidujących z inwestycjami. Powstrzymanie tego procesu może być realizowane poprzez stosowanie możliwości prawnych jakie przewiduje ustawa o ochronie przyrody w art.83 pkt 3 stwierdzającym, że usunięcie drzew lub krzewów z terenu nieruchomości może być uzależnione od zastąpienia ich innymi drzewami lub krzewami w liczbie nie mniejszej niż liczba usuwanych drzew lub krzewów.

Instrumenty te nie są niestety w pełni wykorzystywane, choć dla poprawy jakości naszego wspólnego otoczenia warto wykorzystywać wszelkie dostępne możliwości prawne i organizacyjne.

Rozrastające się miasta, zacieśnianie miejskiej zabudowy, rozbudowa sieci podziemnej infrastruktury, to powody wypierania zieleni miejskiej. Zieleń jako element krajobrazu miast, staje się dla nas dobrem coraz bardziej ograniczonym, coraz bardziej niedostępnym.

Konserwacja
Służby odpowiedzialne za zieleń w mieście powinny konsekwentnie podejmować działania związane z:
  • obligatoryjnym wymogiem uwzględniania zieleni przy nowych projektach budowlanych, stosując przelicznik powierzchni zabudowanej do powierzchni pokrytej zielenią
  • uwzględnianiem w projektach liniowych pasów zieleni spełniających funkcje ochronne ( filtracyjne, tłumiące hałas)
  • nakazaniem uzupełnień (nowych kompensacyjnych nasadzeń przez osoby fizyczne i prawne) na własnym terenie lub przy braku takich możliwości wskazanie terenów publicznych przy decyzjach na usunięcie drzew lub krzewów
  • ustaleniem zasad nasadzeń zieleni dla zarządców terenów ( spółdzielnie, wspólnoty mieszkaniowe, obiekty użyteczności publicznej) – nasadzenia powinny być uzgodnione z odpowiednimi służbami, zakaz samowolnego nasadzania przez mieszkańców
  • opracowaniem regulaminu parków i zieleńców dotyczące ich ochrony – jako prawa miejscowego
  • właściwą pielęgnacją istniejącej zieleni, poprawiającą warunki jej wzrostu i rozwoju
  • wydaniem zaleceń do wykonania nowych nasadzeń.

Pierwszy termin nasadzeń drzew i krzewów minął (do końca kwietnia) , ale odpowiednio przygotowany materiał z pojemników, można sadzić (przy zapewnionej stałej pielęgnacji) przez cały okres wegetacyjny. Natomiast teraz jest odpowiedni czas by samorządy przygotowały zalecenia do nasadzeń jesiennych.

W trudnych warunkach miejskich należy:
  • starannie dobierać do miejsca (warunków środowiskowych) gatunki drzew i krzewów,
  • wybierać do sadzenia miejsca położone jak najdalej jezdni,
  • projektować i wykonywać misy do nasadzeń pojedynczych roślin największe jakie są możliwe w danym miejscu,
  • wykonać od strony jezdni wysokie krawężniki by zabezpieczyć drzewa i krzewy przed uszkodzeniami mechanicznymi i zapobiegać w czasie zimy dostawaniu się błota i śniegu z solami,
  • dookoła mis stosować nawierzchnie przepuszczalne lub z małych elementów, pomiędzy którymi będą przestrzenie umożliwiające przesiąkanie wody,
  • przy planowaniu miejsc nasadzeń należy określić maksymalny promień korony ( dla każdego gatunku) by wyznaczyć obszar ochronny dla korony i systemu korzeniowego, oraz uniknąć min. kolizji z mediami a tym samym uniknąć stałych cięć roślin wrastających w skrajnię jezdni, przewody napowietrzne,
  • kształtować powierzchnię chodnika tak by woda opadowa spływała w kierunku mis,
  • stosować pionowe bariery zabezpieczające przed parkowaniem samochodów jeśli nie jest możliwe wykonanie mis z podwyższonymi brzegami
  • stosować pod koronami drzew, perforowane betonowe lub żeliwne płyty, ułożone na warstwie żwiru , da to ochronę dla systemu korzeniowego,
  • obsadzać misy niskimi roślinami okrywowymi , jeśli nie stosuje się ochron płytowych,
  • w miejscu planowanej misy należy usunąć podłoże do głębokości 1 m, dno wykopu rozluźnić , powstały otwór napełnić mieszanką glebową : humus, keramzyt, żwir,
  • od strony jezdni i drugiego równoległego boku misy należy wykonać drenaż pionowy ze żwiru odbierający wody opadowe z sąsiadujących, utwardzonych powierzchni,
  • w otoczeniu mis ( 5m x 5m do głębokości 50 cm ) pod powierzchnią (jeśli to jest możliwe) wymienić glebę dla lepszego wzrostu korzeni,
  • dążyć do łączenia mis w pasy trawnikowe,
  • po nasadzeniu roślin regularnie podlewać misy, po czasie osadzenia podłoża uzupełnić glebę,
  • po posadzeniu stosować niezbędne zabiegi pielęgnacyjne: podlewanie, ściółkowanie ( korą drzew iglastych lub wiórami drzewnymi)
  • w ciągu 2-3 lat nie nawozić,
  • drzewa po posadzeniu należy umocować do trzech palików , połączonych ( usztywnionych) górą, można również wykonać mocowania usztywniające bezpośrednio do drzewa tuż pod koroną z materiałów nie uszkadzających korę,
  • dla poprawy kondycji starych roślin należy spulchniać lub w miarę możliwości wymieniać glebę ( zabieg jest niebezpieczny dla systemu korzeniowego), można również stosować nawierty o średnicy 20-30 cm , otwory można pozostawić puste lub wypełnić luźnym podłożem, takie działanie zwiększa napowietrzenie gleby, nawiertaki można też okresowo nawozić rośliny
  • w przypadku długich okresów suszy należy podlewać nawet duże drzewa.

Kontrola zieleni miejskiej
Osoby odpowiedzialne za stan zieleni publicznej, powinny ustalić zasady nasadzeń i pielęgnacji i egzekwować je od projektantów oraz wykonawców. Do zadań służby samorządowych należy przeprowadzanie inspekcji w trakcie realizacji zleconych prac. Kontrola powinna dotyczyć sprawdzenia przygotowanego podłoża, stosowanego materiału nasadzeniowego , zabezpieczeń przed uszkodzeniami. Pracownicy samorządowi powinni dopilnować by wykonawca zapewniał pielęgnację w pierwszych dwóch latach po wykonaniu nasadzeń.

Zagrożenia
Przy nasadzeniach trzeba pamiętać, że rośliny - szczególnie drzewa - poprzez rozrost systemów korzeniowych :
  • odkształcają płytki na chodnikach i ścieżkach – uszkodzenia utwardzonych powierzchni powodują przede wszystkim drzewa z płytkim i płaskim systemem korzeniowym, temu typu szkodom mogą zapobiec kamienne krawężniki głęboko wpuszczone w betonowe fundamenty
  • wyłamują rurociągi – napór wiatru na koronę drzewa wywołuje też ruch systemu korzeniowego i naciski na znajdujące się ewentualnie w sąsiedztwie rury, może to powodować ich przesunięcia lub nawet uszkodzenia, takim uszkodzeniom mogą zapobiec ekrany z fili ułożone obok przewodów od strony drzewa
  • wrastają w rury kanalizacyjne - problem ten dotyczy ceramicznych przewodów , ułożonych niezbyt starannie, spękanych lub z wypłukanymi zaprawami na złączach
  • uszkadzają fundamenty – drzewa posadzone zbyt blisko budynku mogą wrastać w jego fundamenty, szczególnie w miejscach gdzie powierzchnia fundamentów jest rozluźniona przez wody opadowe, aby uniknąć szkód w czasie budowy fundamenty należy zabezpieczyć solidną warstwą folii.


Drzewa przy sadzeniu których należy podjąć działania zabezpieczające :
Gatunek uszkadzają nawierzchnię wrastają w rurociągi
Grab pospolity b. rzadko b. rzadko
Klon jesionolistny niekiedy często
Rokitnik często nigdy
Złotokap niekiedy nigdy
Wiśnia ozdobna niekiedy niekiedy
Wierzba często b. często
Jarząb pospolity często nigdy
Lipa drobnolistna często nigdy

Pamiętać o promocji
Ustalone zasady powinny być podane do publicznej wiadomości w postaci artykułów w lokalnej prasie, na stronach internetowych, zarządzeń na tablicach w budynkach mieszkalnych.